Dankzij bufferzones in Bargerveen kan eeuwenoud hoogveen duurzaam naast landbouw bestaan
Gepubliceerd opHet typische hoogveenlandschap in Bargerveen is een gevolg van eeuwenlange turfwinning. Het landschap heeft niet alleen grote historische waarde, maar is ook bijzonder vanwege de planten en dieren die er leven, waaronder allerlei reptielen en vogels. Staatsbosbeer is er daarom al sinds de jaren ’60 bezig om het oorspronkelijke landschap zo goed mogelijk in ere te herstellen.
De grootste uitdaging ligt daarbij in de omgeving, weet Piet Ursem, hoogveendeskundige bij Staatsbosbeheer. Want waar hoogveengebied stabiel nat moet blijven, hebben de landbouwgebieden rondom het gebied juist baat bij een laag grondwaterpeil. “In de jaren ’70 zijn we gestart met het dempen van sloten en aanleggen van kades, zodat de veenpakketten zich langzaam weer met water konden vullen. Maar de kades bleken te slap om de druk van het water te weerstaan en braken steeds vaker door.”
Badkuip met veenmos
Rond de eeuwwisseling legde Staatsbosbeheer samen met de provincie Drenthe en het toenmalige waterschap Velt en Vecht daarom een zandleemdijk aan: een 13 kilometer lange scheidingswand tussen het natte hoogveen en het gebied eromheen. “Zo hebben we als het ware een badkuip gecreëerd waarbinnen het veenmos kan blijven groeien."
De druk van het water in het veenpakket is zo groot dat het via diepere grondlagen alsnog uit de ‘badkuip’ kan weglekken. Daarom creëert de Bestuurscommissie Bargerveen-Schoonebeek aan de landbouwkundige kant van de kade zogeheten bufferzones. “Deze vormen een schil om het hoogveengebied heen en bieden door hun hoge (grond)waterstand tegendruk aan het veenpakket.”
De afgelopen jaren zijn aan de noord- en westkant van het Bargerveen al twee grote bufferzones gemaakt. De bufferzones zorgen er niet alleen voor dat het veengebied goed nat blijft, maar kunnen ook het water van hevige regenbuien opvangen. Bovendien geven deze zones weer ruimte aan nieuwe natuur. “Er ontstaan bijvoorbeeld rietvelden en er leven bijzondere vogels, zoals de grauwe klauwier.”
Derde bufferzone
Met behulp van onder andere het Programma Natuur kan de komende tijd een belangrijke volgende stap worden gezet: de aanleg van Buffer Zuid. Daarna volgt als slotstuk de aanleg van Buffer Noordwest. Gerard Meijers is programmaleider Natuur bij provincie Drenthe. “Voor de ontwikkeling van Buffer Zuid hebben we 220 hectare moeten vrijmaken, een flinke logistieke puzzel die vraagt om veel afstemming. Met Staatsbosbeheer, maar bijvoorbeeld ook met waterschap, gemeente en boerenorganisaties. We konden dit plan alleen uitvoeren door vijf boerenbedrijven te verplaatsen met behulp van ruilverkaveling.”
Ook bij het ontwerp van de buffer werd de landbouw betrokken. Piet: “In een eerste voorstel zou de zone 1000 meter breed worden. Dat vonden landbouworganisaties te breed. Uiteindelijk zijn we op 500 meter uitgekomen, maar dan met een zo hoog mogelijk waterpeil, zodat de buffer maximaal tegendruk kan geven aan het veenpakket. Verder is de bufferzone zodanig ingericht dat er in heel droge jaren overtollig water uit de Drentse waterboezem wordt aangevoerd. Zodat de waterbuffer ook dan goed gevuld blijft en voldoende tegendruk geeft.”
In gesprek blijven
Ondanks de goede afstemming met de landbouwsector blijft het voor veel ondernemers best spannend, zo’n grote bak water naast hun bedrijf. Carolien van de Bles is projectleider bij uitvoeringsorganisatie Prolander en heeft daar alle begrip voor. “Boeren vragen zich nog steeds wel af of dat water niet tóch ergens naar boven kan komen. We vinden het belangrijk daarover in gesprek te blijven. Vanuit de ruilverkaveling hebben we daarom een groep vertegenwoordigers uit de landbouw met wie we regelmatig samen komen. Zo kunnen ze openlijk hun zorgen en vragen delen en vormen zij voor ons een waardevolle gesprekspartner.”
Niet alleen de landbouwondernemers, ook omwonenden worden bij de inrichting en de aanleg van de bufferzones nauw betrokken. Carolien: “Buffer Zuid bestaat uit vier verschillende vakken. Ieder vak heeft een andere inrichting en biedt daarmee weer andere mogelijkheden voor natuur én recreatie. Via bijeenkomsten met onder meer omwonenden zijn die verschillende mogelijkheden de afgelopen tijd uitgebreid onderzocht. De dorpsbewoners zeiden: als hier dan toch een bak water komt, laten we er dan vooral samen iets moois van maken. We denken bijvoorbeeld aan horeca aan het water, kano- en suproutes en mooi gelegen uitkijkpunten om landschap en natuur te beleven.”
Grensoverschrijdende samenwerking
Met de realisatie van Buffer Zuid en daarna Buffer Noordwest zit de badkuip van Bargerveen straks aan drie kanten potdicht. Dan resteert alleen nog de oostkant, waar zich de diep ontwaterde Annapolder én de grens met Duitsland bevindt. Piet: “Water kiest de weg van de minste weerstand. Dus hoe meer wij het grondwaterpeil verhogen, hoe groter de druk op de Annapolder en het Duitse grondgebied. Voor de onderbemaling van dit gebied hebben ze al twee keer de pomp moeten verzwaren.”
Om de druk van het water te weerstaan is in 2019 al een zandleemkade aangelegd. Daar bovenop, langs en soms over de Duitse grens, ligt een fietspad. Het fietspad maakt het makkelijk om van Bargerveen naar het Duitse deel van het internationale natuurpark Moor-Veenland te fietsen en is onderdeel van een fietsknooppuntennetwerk. “Niet alleen voor wandelaars en fietsers, ook voor de natuur streven we in dit gebied naar grensoverschrijdende netwerken”, legt Gerard uit. “Daarbij werken we samen met de Duitse overheden en natuurorganisaties. We onderzoeken bijvoorbeeld de mogelijkheid van rustige verbindingszones en faunapassages, waarmee bepaalde reptielen makkelijk van gebied naar gebied kunnen migreren.”
Het is een mooi voorbeeld van grensoverschrijdende samenwerking tussen Nederland en Duitsland. Die is niet altijd makkelijk, maar verloopt wel heel goed, zegt Piet. “Het liefst realiseren we ook aan de oostkant een bufferzone. Het zou het rendement van alle andere herstelwerkzaamheden een stuk groter maken. We zijn hierover in gesprek met de Duitse provincie, maar lopen daarbij best tegen wat uitdagingen aan. De grond die direct aan het Bargerveen grenst is grotendeels in particuliere handen. Dat vraagt om zorgvuldige afstemming. En omdat dit stuk niet onder Natura 2000 valt, is ook het politieke draagvlak een uitdaging.”
Wankel evenwicht
Intussen is in een groot deel van het Bargerveen het effect van de herstelwerkzaamheden al goed zichtbaar. Mede dankzij de bufferzones komt stap voor stap het typische veenmos terug: het leefgebied van verschillende reptielen en vogels. Tegelijkertijd blijft er sprake van een wankel evenwicht. Piet: “Wanneer veen uitdroogt dan oxideert het en komt de opgeslagen CO2 vrij. Dat maakt duidelijk hoe belangrijk het is om het waterpeil stabiel te houden. Niet alleen voor de bijzondere natuur in dit gebied, maar ook voor onze leefbaarheid. Nu en in de toekomst.”
Projectleider Carolien is ervan overtuigd dat de bufferzones en de ruilverkaveling die hiervoor nodig was, de hele regio uiteindelijk toekomstbestendiger maken. Boerenbedrijven hebben meer grond dichtbij huis en meer aaneengesloten kavels. Daarnaast pakt het waterschap het hele watersysteem voor de landbouw aan. Dat geeft boeren meer zekerheid over hun grondwaterstand. Daar komt de impuls aan recreatie en de economie nog eens bij. “Het project laat zien dat verschillende belangen hier heel goed samen kunnen gaan.”
