Congres Veranderend Grondgebruik

In het advies Grond voor verbetering: over de rol van grond in het landelijk gebied schetst de Rli welke rol de grondmarkt speelt bij het vinden van samenhangende oplossingen voor leefomgevingsopgaven in het landelijk gebied zoals natuur, grootschalige woningbouwlocaties, defensieterreinen, duurzame energieproductie, waterberging en de aanleg van nieuwe infrastructuur. Speciale aandacht is er voor de rol van de overheid. Raadslid en voorzitter van de commissie Krijn Poppe licht de adviezen toe.

In veel gebieden blijft beweging uit, ondanks grote ambities op het gebied van natuur, water, stikstof en landbouwtransitie. Jan Spijkerboer (Kadaster) gaat in op de sturende voorwaarden die noodzakelijk zijn om gebiedsdoelen daadwerkelijk te realiseren en perspectief te bieden aan ondernemers. Hieronder vallen onder meer:  

- Heldere kaders en doelen, gekoppeld aan een operationele instrumentenkoffer (instrumenten, middelen en begeleiding)

- Programmering en financiering van herverkaveling, kavelruil en ander ruimtelijk instrumentarium

- De noodzaak van een slagvaardige uitvoeringsorganisatie die gebiedsprocessen draagt en uitvoert 

- Een heldere en eenvoudigere governance, met duidelijke rolverdeling tussen Rijk, provincie en gebied

- De kracht van een combinatie van top-down sturing en bottom-up eigenaarschap.

De presentatie laat zien hoe ruimtelijke kaders, instrumenten en organisatievormen samen moeten komen om van beleid daadwerkelijk naar uitvoering te komen.

Alex Datema van Rabobank benadrukt dat de Nederlandse agrofoodsector een economisch én ecologisch duurzame toekomst nodig heeft. Systeemverandering is daarbij onvermijdelijk. In een visie richting 2040 staat ‘true value’ centraal: de kosten en opbrengsten van natuur, klimaat, gezondheid en dierenwelzijn worden volledig meegewogen in de prijs van voedsel en groene producten. Alleen door samenwerking tussen ondernemers, overheden en maatschappelijke partners kan een concurrerende en toekomstbestendige sector worden gerealiseerd.

Sanne Groot Koerkamp van Boeren, Wonen & Natuur laat zien hoe deze samenwerking in de praktijk vorm kan krijgen. Als start-up van Rabobank ontwikkelen zij betaalbare woningen op agrarische locaties, in nauwe samenwerking met boeren en lokale gemeenschappen. Hun aanpak combineert wonen, landbouw en natuur, en biedt nieuwe perspectieven in overgangsgebieden tussen stad, platteland en natuur. Daarbij worden bodem, water en biodiversiteit centraal gesteld, zodat buurtschappen harmonisch passen bij de omgeving en bijdragen aan een vitaal platteland.

Rabobank nodigt medeoverheden uit om actief mee te denken en bij te dragen aan deze gezamenlijke transitie. Samen kunnen we zorgen voor een agrofoodsector en platteland die economisch sterk, ecologisch duurzaam en sociaal veerkrachtig zijn, waarin wonen, natuur en landbouw hand in hand gaan.

Sinds 2016 lid van de Rli. Was onder meer research manager en senior economist bij Wageningen Economic Research (WUR), adviseur van de Nederlandse overheid en aan de Europese Commissie en Chief Science Officer van LNV. Is bovendien is mede-eigenaar van een akkerbouwbedrijf.

Begon zijn loopbaan na afronding van zijn studie Cultuurtechniek aan de Hogere Bosbouw- en Cultuurtechnische School in Velp bij Staatsbosbeheer. Werkte vervolgens voor Dienst Landelijk Gebied, Vereniging Natuurmonumenten en nu Kadaster. Werkzaam geweest als rentmeester en senioradviseur Gebiedsontwikkeling in het landelijk gebied.

Zet zich tijdens zijn gehele bestuurlijke carrière al in voor een economisch én ecologisch duurzame toekomst van de landbouw. Tegenwoordig als directeur Food & Agri Nederland bij Rabobank. Lid Wetenschappelijke Raad voor Integrale Duurzame Landbouw en de Agro Agenda Noord Nederland, mede-initiatiefnemer van het Deltaplan Biodiversiteitsherstel. 

Sanne Groot Koerkamp werkt bij Rabobank aan het initiatief Boeren, Wonen & Natuur, waarbij boerderijen worden getransformeerd tot plekken waar meerdere mensen kunnen wonen naast de boer, die tegelijk overstapt op een duurzame vorm van landbouw. Eerder was Sanne werkzaam als journalist en hoofdredacteur van onder meer Glamour en Quest.

In de aanpak Veluwe werken Rijk, Provincie Gelderland, 21 gemeenten en 2 waterschappen samen aan een gebiedsgerichte integrale aanpak om de natuur te versterken op zo’n manier dat er ook ruimte blijft om te wonen, te werken en te recreëren. De inzet: als één overheid, met één aanpak en één uitvoeringslijn aan de slag. Door een samenwerkingsovereenkomst en een uitvoeringsprogramma wordt dit de komende 10 jaar vormgegeven.

Sprekers: Gert-Jan te Gronde (Provincie Gelderland).

Interessant voor de doelgroep: gemeenten, natuurorganisaties, ondernemers.

RVO verzorgt een deelsessie over effecten van beleidsinstrumenten zoals uitkoopregelingen op veranderend grondgebruik( grasland naar bouwland). Kadaster vertelt over verkavelingsanlyses en gronddrukanalyses die kunnen helpen om inrichtingsplannen te maken.

Deze analyses maken knelpunten inzichtelijk en ondersteunt de onderbouwing van beleidskeuzes, zoals grondaankoop en inzet van de grondinstrumenten vrijwillige kavelruil of wettelijke herverkaveling.

RVO zal inzicht geven in op de rol van uitkoopregelingen bij veranderend grondgebruik. Aan de orde komt in hoeverre regelingen zoals de Landelijke beëindigingsregeling veehouderijlocaties bijdragen aan wijzigingen in grondgebruik, waaronder de ontwikkeling van blijvend grasland. Daarbij worden kwantitatieve analyseresultaten gecombineerd met inzichten uit gedragsonderzoek naar de afwegingen en drijfveren van agrariërs.

De deelsessie laat zien hoe gebiedsinformatie, beleidsinstrumenten en gedrag in de praktijk samenhangen en biedt handvatten voor een betere afweging van beleidskeuzes in gebieden met veranderende ruimteclaims.

Sprekers: Gerjan Meijer(Kadaster) en Corien Wiersma (Rijksdienst voor Ondernemend Nederland)

Interessant voor de doelgroep: Gemeenten en provincies

Ambities waarmaken in het landelijk gebied

Het omgevingsprogramma als schakel tussen visie en uitvoering

Veel gemeenten zoeken naar manieren om hun ambities voor het landelijk gebied te vertalen naar concrete stappen. Het omgevingsprogramma als instrument helpt hierbij.

In deze workshop laat Anouk Paris van TwynstraGudde zien hoe je met een omgevingsprogramma focus aanbrengt, keuzes expliciteert en de basis voor uitvoering organiseert. Aansluitend krijg je een overzicht van het instrument omgevingsprogramma en de plek ervan binnen de beleidscyclus van de Omgevingswet.

Marit Gorter van gemeente Dalfsen deelt haar aanpak en ervaringen met het omgevingsprogramma: hoe maken zij ambities concreet, hoe verbinden zij beleid en uitvoering en hoe helpt het programma bij samenwerking binnen en buiten de organisatie? Ze laat daarnaast in het DSO zien hoe het programma is opgebouwd en welke keuzes dit zichtbaar maakt voor bestuur en partners. Ook deelt zij eerlijk de geleerde lessen en praktische tips: wat werkte goed, waar liepen ze tegenaan en wat zouden ze – met de kennis van nu – anders doen? Een compacte kijk in de praktijk die helpt om zelf een soepele start te maken.

Laat je inspireren door de praktijk en ontdek hoe het omgevingsprogramma kan helpen om beweging te creëren in het landelijk gebied.

Sprekers: Marit Gorter en Loysa Zweekhorst (Gemeente Dalfsen), Anouk Paris (TwynstraGudde) 

Interessant voor de doelgroep: Gemeenten die aan de slag gaan met het opstellen van een programma Landelijk gebied

In deze workshop komt de hele keten van gewasbeschermingsmiddelen aanbod, zodat je inzicht krijgt in de samenhang tussen toelating, gebruik en de effecten op mens, bodem en waterkwaliteit. Door de keten integraal te bekijken, ontstaat begrip van verantwoordelijkheden en handelingsperspectieven. Met een aantal prikkelende voorbeelden verkennen we samen welke stappen je kan maken om gewasbeschermingsmiddelen  toekomstbestendig en maatschappelijk verantwoorde in te zetten.

Samen met boeren, vertegenwoordigd door de Coöperatie Agrarisch Terreinbeheer (CATB) Wierden, werkt de gemeente Wierden aan een eigen plan voor het landelijk gebied met als uiteindelijk doel een toekomstbestendige agrarische sector. 

Onder leiding van de gemeente en hulp van verschillende adviseurs en deskundigen is een groot scala aan data verzameld, waarna zij de huidige verdienmodellen van verschillende types boerenbedrijven hebben vertaald naar het opbrengend vermogen van verschillende types grondgebruik. Met dit model wordt duidelijk wat beleid betekent voor de kosten en opbrengsten. Dat geldt zowel voor één bedrijf als voor een groter gebied.’)

Gemeente Wierden en een vertegenwoordiger van CATB lichten toe welke lessen er geleerd zijn in dit proces. 

Sprekers: Jan ten Tije (gemeente Wierden), Gerrit Lammers (CATB)

Interessant voor de doelgroep: Overheden die succesvol willen samenwerken met boeren aan transitie in LG en kracht van onderop willen benutten.

Met het nieuwe coalitieakkoord heeft het kabinet aangekondigd om te komen met een zoneringsaanpak rondom stikstofgevoelige Natura 2000-gebieden. In deze zones komt een aanpak primair gericht op de brede drukfactoren op natuur. Stikstof is daar één van, maar zal niet door alleen zoneringsbeleid opgelost kunnen worden. In de zones wordt het landbouwkundig gebruik en de inrichting van de zone, waar dat nodig is, aangepast aan de doelstellingen van het Natura 2000-gebied. Extensief agrarisch grondgebruik is voor deze gebieden een belangrijk onderdeel van het eindbeeld. Door bedrijven duidelijke kaders mee te geven ontstaat helderheid en zullen gebiedsprocessen en grondmobiliteit worden versneld. Momenteel werkt het Rijk aan de ontwikkeling van deze zoneringsaanpak.  

Sprekers: LVVN

Interessant voor de doelgroep: Iedereen die betrokken is bij de integrale aanpak rondom Natura 2000 gebieden.

In de ochtend neemt de Rli ons mee in het advies Grond voor verbetering. In de middag verdiepen we op de geschetste samenhangende oplossingen. Wat zijn de gamechangers waar we morgen mee aan de slag gaan? En wat hebben we daar   voor nodig? En niet in het minst: hoe doen we dit als overheden samen? 

Samen met Raadslid en voorzitter van de commissie Krijn Poppe maken we een deepdive in de wereld van grond.

Sprekers: Krijn Poppe (Raad voorde leefomgeving en infrastructuur)

Interessant voor: alle overheden met vraagstukken op gebied van grond 

De Mutual Gains Approach (MGA) is een manier van werken die zich richt op het creëren van waarde voor alle betrokken partijen in plaats van te streven naar een win-lose situatie. MGA is zeer geschikt voor situaties waarin veel belangen spelen en lange termijn oplossingen gezocht worden. 

Bij veel van de opgaven in het landelijk gebied gaat het om complexe, langlopende  opgaven met veel stakeholders, dat sluit dus naadloos aan. 

Vitens levert in 5 provincies drinkwater aan ca 5.8 miljoen klanten. Daarvoor wint zijv(grond)water in ruim 100 waterwingebieden. Een deel van deze winningen heeft flinke omgevingseffecten. Vitens werkt met MGA samen met boeren aan waterkwaliteit en -kwantiteit, een vitale bodem en toekomstbestendige landbouw.

In het Gelderse waterwingebied ’t Klooster worden maatregelen genomen om droogte    tegen te gaan. Overheden, drinkwaterbedrijf Vitens, boeren en bewoners trekken     gezamenlijk op. En elke partij neemt zijn verantwoordelijkheid. Boeren gaan hun  graslanden bevloeien om meer water te infiltreren, Vitens zal op termijn de drinkwaterwinning verminderen.

Vitens licht aan de hand van deze casus toe hoe zij MGA toepassen in hun contacten met de omgeving. 

Interessant voor de doelgroep: Bestuurders en ambtenaren van overheden die   geïnteresseerd zijn in MGA als methodiek bij complexe opgaven. 

Samen werken aan de opgaven rondom gewasbeschermingsmiddelen

De VNG heeft het Strategisch Knooppunt Gewasbescherming (SKG) opgezet, een knooppunt waar ruimte is om kennis te delen over en te werken aan de opgaven die spelen rondom gewasbeschermingsmiddelen. Omdat de opgaven rondom gewasbeschermingsmiddelen niet alleen bij gemeenten maar op alle overheidslagen spelen, zal er in de toekomst ook elke maand een breed overleg zijn met alle overheden. Het is namelijk de uitdaging om deze opgaven samen als overheden op te pakken, ieder vanuit zijn eigen rol.

Tijdens deze workshop gaan we met elkaar als overheden in gesprek over de belangrijkste opgaven die spelen rondom gewasbeschermingsmiddelen. Waar loop je tegenaan? Welke vragen leven er vanuit de verschillende overheden? En hoe kan je als overheden samenwerken rondom deze opgaven?

Sprekers: voorzitter Noor Jaarsma, gasten vanuit gemeenten en provincie 

Interessant voor de doelgroep:  Ambtenaren en bestuurders van gemeenten, provincies, waterschappen en het Rijk die werken aan de opgaven rondom gewasbeschermingsmiddelen.

De Achterhoek en Liemers hebben sinds 2018 al 5 keer een extreem droog jaar gekend. De consequentie van deze droogte raakt alle partijen en belangen; drinkwaterwinning, landschap en natuur, landbouw, cultuurhistorie, waterkwaliteit en de woonomgeving. kortom; de aanpak van droogte is een ruimtelijk-economische opgave. Tegelijkertijd kent droogte geen norm, zijn de (financiële) middelen voor de aanpak niet vanzelfsprekend en is er niet één probleemeigenaar. 

In de Achterhoek en de Liemers is een modus gevonden om daarmee om te gaan. Overheden en maatschappelijke partners werken sinds 2019 samen in de Aanpak Droogte en Wateroverlast Achterhoek en Liemers. Wat levert dat op? Wat bepaalt het succes? En waar zit de uitdaging voor de toekomst? We maken dit concreet en inzichtelijk aan de hand van de ervaringen en resultaten met de aanpak in de landgoederenzone Baakse Beek.

Sprekers: Lisette Boasson (gemeente Bronckhorst) en Ronald van Ark (waterschap Rijn en IJssel), Marije Louwsma (UvW) en Heleen Huiskamp (gemeente Bronckhorst)

 Interessant voor de doelgroep: Overheden en maatschappelijke organisaties